ഒരു വാദ്യക്കാരനെ വിളിക്കൂ — 2 രാജാക്കന്മാർ 3 വായിക്കുമ്പോൾ

2 രാജാക്കന്മാർ 3 ദൈവികപരിപാലനവും പ്രവാചകവെളിപ്പാടും ഒരു നൈതികമായി സങ്കീർണ്ണമായ യുദ്ധകഥയ്ക്കുള്ളിൽ അവതരിപ്പിക്കുന്നു. എലീശാ സംഗീതം ആവശ്യപ്പെടുന്നു, എന്നാൽ സംഗീതം യഹോവയുടെ കൈയെ യാന്ത്രികമായി വരുത്തുന്നില്ല. അത്ഭുതകരമായ വെള്ളം ദൈവത്തിന്റെ സ്വാതന്ത്ര്യം കാണിക്കുന്നു; മേശായുടെ യാഗവും അവസാനം വിശദീകരിക്കപ്പെടാതെ നിൽക്കുന്ന “വലിയ ക്രോധവും” കഥയെ ലളിതമായ വിജയകഥയാക്കുന്നതിൽ നിന്ന് തടയുന്നു. # ഒരു വാദ്യക്കാരനെ വിളിക്കൂ 2 രാജാക്കന്മാർ 3-ൽ ആദ്യം നമ്മുടെ ചെവിയിൽ പതിയേണ്ടത് യുദ്ധത്തിന്റെ ശബ്ദമല്ല. സംഗീതമാണ്. മൂന്നു രാജാക്കന്മാർ സൈന്യവുമായി മരുഭൂമിയിലൂടെ വന്നിരിക്കുന്നു. വെള്ളം തീർന്നു. മൃഗങ്ങൾക്കും സൈനികർക്കും മുന്നോട്ട് പോകാൻ കഴിയാത്ത അവസ്ഥ. മോവാബുമായി യുദ്ധം തുടങ്ങുംമുമ്പേ തന്നെ വരണ്ട ഭൂമി അവരെ തോൽപ്പിക്കാൻ മതി. യിസ്രായേൽരാജാവായ യെഹോരാം ഈ ദുരന്തം യഹോവയിൽ നിന്നാണെന്ന് കരുതുന്നു. യെഹൂദാരാജാവായ യെഹോശാഫാത്ത് മറ്റൊരു ചോദ്യം ചോദിക്കുന്നു: ഇവിടെ യഹോവയുടെ ഒരു പ്രവാചകൻ ഉണ്ടോ? എലീശാ എത്തുമ്പോൾ സന്തോഷത്തോടെ സംസാരിക്കുന്നില്ല. യിസ്രായേൽരാജാവിനോട് അവന്റെ അപ്പന്റെയും അമ്മയുടെയും പ്രവാചകന്മാരുടെ അടുക്കൽ പോകാൻ അവൻ പറയുന്നു. യെഹോശാഫാത്ത് ഇവിടെ ഇല്ലായിരുന്നുവെങ്കിൽ രാജാവിനെ നോക്കുകപോലും ചെയ്യില്ലായിരുന്നു എന്നും തുറന്നു പറയുന്നു. ഈ കടുപ്പമുള്ള സംഭാഷണത്തിന്റെ നടുവിലാണ് അപ്രതീക്ഷിതമായ അഭ്യർത്ഥന വരുന്നത്: ഒരു വാദ്യക്കാരനെ വിളിക്കൂ. വാദ്യക്കാരൻ വായിക്കുന്നു. എലീശായുടെമേൽ യഹോവയുടെ കൈ വരുന്നു. പിന്നെ അരുളപ്പാട്: കാറ്റോ മഴയോ കാണാതിരുന്നാലും ഈ വരണ്ട താഴ്വര വെള്ളംകൊണ്ട് നിറയും; മോവാബും അവരുടെ കയ്യിൽ ഏല്പിക്കപ്പെടും (2 രാജാക്കന്മാർ 3:15-19). ഈ ചെറിയ സംഗീതദൃശ്യത്തെ വലുതാക്കി ഒരു ആത്മീയസൂത്രമായി മാറ്റുന്നത് എളുപ്പമാണ്. പക്ഷേ അധ്യായം അതിനു അനുമതി നൽകുന്നില്ല. സംഗീതം ദൈവത്തെ സംസാരിപ്പിക്കുന്നില്ല. എലീശാ മറ്റുള്ളവർ പകർത്തേണ്ട ഒരു രീതിയും പഠിപ്പിക്കുന്നില്ല. കഥ പറയുന്നത് ഇത്രയേ ഉള്ളൂ: വാദ്യക്കാരൻ വായിക്കുമ്പോൾ യഹോവയുടെ കൈ എലീശായുടെമേൽ വന്നു. ആ വാചകത്തിന്റെ ഭാരം മനസ്സിലാക്കാൻ അധ്യായത്തിന്റെ അവസാനം വരെ പോകണം. കാരണം ഈ കഥയുടെ അവസാനഭാഗം അതിന്റെ അത്ഭുതത്തേക്കാൾ വളരെ അസ്വസ്ഥമാക്കുന്നതാണ്. ## തുടക്കത്തിൽ തന്നെ തെറ്റിപ്പോയ യുദ്ധയാത്ര മോവാബ് രാജാവായ മേശാ യിസ്രായേലിന്റെ കീഴിലായിരുന്നു; വലിയ കപ്പം കൊടുക്കുകയും ചെയ്തിരുന്നു. ആഹാബിന്റെ മരണത്തിനുശേഷം അവൻ കലഹിച്ചു (2 രാജാക്കന്മാർ 3:4-5). യെഹോരാം അതിന് മറുപടിയായി യെഹോശാഫാത്തിനെയും എദോം രാജാവിനെയും കൂട്ടി സൈനികസഖ്യം ഉണ്ടാക്കുന്നു. അവർ എദോം മരുഭൂമിയിലൂടെയുള്ള തെക്കൻ വഴി തിരഞ്ഞെടുക്കുന്നു. ഏഴുദിവസത്തെ യാത്രയ്ക്കുശേഷം സൈന്യത്തിനും മൃഗങ്ങൾക്കും വെള്ളമില്ല. യെഹോരാം സംശയത്തോടെ സംഭവത്തെ വായിക്കുന്നു: ഈ മൂന്നു രാജാക്കന്മാരെയും മോവാബിന്റെ കയ്യിൽ ഏല്പിക്കാനാണ് യഹോവ കൂട്ടിവരുത്തിയതെന്ന് അവൻ പറയുന്നു. യെഹോശാഫാത്ത് പ്രവാചകനെ അന്വേഷിക്കുന്നു. ഒരു സേവകൻ എലീശായെക്കുറിച്ച് പറയുന്നു. ഏലീയാവിനെ ശുശ്രൂഷിച്ചിരുന്ന മനുഷ്യൻ എന്നാണ് അവനെ തിരിച്ചറിയിക്കുന്നത്. മൂന്നു രാജാക്കന്മാരും എലീശായുടെ അടുക്കൽ ഇറങ്ങിപ്പോകുന്നു. രാജാക്കന്മാർ പ്രവാചകനെ തങ്ങളുടെ സന്നിധിയിലേക്ക് വിളിച്ചുവരുത്തുന്നില്ല. രാഷ്ട്രീയാധികാരത്തിന് കല്പിച്ചുണ്ടാക്കാനാവാത്ത ഒരു വാക്ക് ഇപ്പോൾ അവർക്കു വേണം. യെഹോരാമിനോട് എലീശാ കടുപ്പമായി സംസാരിക്കുന്നു. വടക്കൻ രാജ്യത്തിലെ ബാൽാരാധനയും ആഹാബിന്റെ ഭവനവുമായി ബന്ധപ്പെട്ട വിട്ടുവീഴ്ചകളും ഓർത്താൽ അതിന്റെ പശ്ചാത്തലം മനസ്സിലാകും. എന്നാൽ മുഴുവൻ സഖ്യത്തെയും അവൻ തള്ളിക്കളയുന്നില്ല. യെഹോശാഫാത്തിനെ മാനിക്കുന്നു. പിന്നെ സംഗീതം ആവശ്യപ്പെടുന്നു. ## വാദ്യക്കാരൻ എന്തിന്? വേദഭാഗം കാരണം പറയുന്നില്ല. ആ മൗനം നമുക്കും മാനിക്കാം. യിസ്രായേലിന്റെ കഥയിൽ സംഗീതവും പ്രവചനവും മറ്റു സ്ഥലങ്ങളിലും ഒരുമിച്ച് കാണാം. 1 ശമൂവേൽ 10-ൽ വാദ്യോപകരണങ്ങളോടുകൂടിയ പ്രവാചകസംഘത്തെ ശൗൽ കാണുന്നു. 1 ദിനവൃത്താന്തം 25-ൽ വാദ്യങ്ങളോടുകൂടി പ്രവചിക്കുന്ന ദൈവാലയസംഗീതജ്ഞരെക്കുറിച്ച് പറയുന്നു. അതുകൊണ്ട് എലീശായുടെ അഭ്യർത്ഥന പൂർണ്ണമായും അപരിചിതമായ ഒന്നല്ല. ചില വ്യാഖ്യാതാക്കൾ യെഹോരാമുമായുള്ള കടുത്ത ഏറ്റുമുട്ടലിനുശേഷം എലീശായുടെ മനസ്സ് ശാന്തമാകാൻ സംഗീതം സഹായിച്ചിരിക്കാമെന്ന് കരുതുന്നു. മറ്റുചിലർ പ്രവാചകശ്രദ്ധയ്ക്കോ പ്രാർത്ഥനയ്ക്കോ പരിചിതമായ ഒരു അന്തരീക്ഷം ഇതിലൂടെ സൃഷ്ടിക്കപ്പെട്ടതായി കാണുന്നു. എന്നാൽ വേദഭാഗം തന്നെ ഊന്നുന്നത് മറ്റൊന്നിലാണ്: വാദ്യക്കാരൻ വായിക്കുമ്പോൾ യഹോവയുടെ കൈ എലീശായുടെമേൽ വന്നു. അതിനാൽ ഈ വാക്യത്തിൽ നിന്ന് “ശരിയായ ആരാധനാന്തരീക്ഷം ഉണ്ടാക്കിയാൽ ദൈവികവെളിപ്പാട് ഉണ്ടാകും” എന്ന നിയമം നിർമ്മിക്കാൻ കഴിയില്ല. എലീശാവിന് വാദ്യക്കാരനെ വിളിക്കാം. യഹോവയുടെ കൈയെ അവൻ നിയന്ത്രിക്കാനാവില്ല. പ്രവാചകനും ആശ്രിതനാണ്. ## മഴമേഘമില്ലാതെ വെള്ളം സംഗീതത്തിനു പിന്നാലെയുള്ള അരുളപ്പാട് വളരെ പ്രായോഗികമാണ്. താഴ്വരയിൽ കുഴികളോ വെള്ളം കെട്ടിനിൽക്കാവുന്ന ഇടങ്ങളോ ഉണ്ടാക്കണം. കാറ്റ് കാണില്ല, മഴയും കാണില്ല; എന്നിരുന്നാലും വെള്ളം വരും. അങ്ങനെ തന്നെയാകുന്നു. അടുത്ത ദിവസം പ്രഭാതയാഗത്തിന്റെ സമയത്തോടടുത്ത് എദോമിന്റെ ദിശയിൽ നിന്ന് വെള്ളം ഒഴുകിവന്ന് ദേശം നിറയുന്നു (2 രാജാക്കന്മാർ 3:20). അത് എങ്ങനെ സംഭവിച്ചു എന്ന കാലാവസ്ഥാവിവരണം കഥാകൃത്ത് നൽകുന്നില്ല. ദൂരെയുണ്ടായ മഴയോ പെട്ടെന്നുണ്ടായ വെള്ളപ്പാച്ചിലോ ആയിരിക്കാമെന്ന് ചിലർ നിർദ്ദേശിച്ചിട്ടുണ്ട്. മരുഭൂമിപ്രദേശത്ത് അത് സാധ്യമാണ്. എന്നാൽ കഥയുടെ ശ്രദ്ധ കാലാവസ്ഥാശാസ്ത്രത്തിലല്ല; ദൈവപരിപാലനത്തിലാണ്. ആ വെള്ളം സഖ്യസൈന്യത്തെ രക്ഷിക്കുന്നു. അതേ വെള്ളം മോവാബിന്റെ പരാജയത്തിനും വഴിയാകുന്നു. പ്രഭാതപ്രകാശത്തിൽ ദൂരത്തുനിന്ന് വെള്ളം ചുവന്നതായി കണ്ട മോവാബ്യർ അത് രക്തമാണെന്ന് കരുതുന്നു. സഖ്യരാജാക്കന്മാർ തമ്മിൽ പോരാടി പരസ്പരം കൊന്നുകളഞ്ഞുവെന്നാണ് അവരുടെ നിഗമനം. കൊള്ളയെടുക്കാൻ ഓടിയെത്തിയ അവർ യുദ്ധത്തിന് തയ്യാറായ സൈന്യത്തെയാണ് കാണുന്നത്. സൈന്യം തയ്യാറാക്കിയ തന്ത്രമല്ല ഇത്. ആദ്യം ജീവൻ രക്ഷിച്ച വെള്ളം പിന്നീട് യുദ്ധത്തിന്റെ വഴിത്തിരിവാകുന്നു. തുടർന്നുള്ള യുദ്ധം ക്രൂരമാകുന്നു. യിസ്രായേൽ മോവാബിലേക്ക് കടന്ന് വയലുകൾ നശിപ്പിക്കുന്നു, നീരുറവകൾ അടക്കുന്നു, മരങ്ങൾ വെട്ടുന്നു, കിർ-ഹരേശെത്ത് വളയുന്നു. എലീശാ മുമ്പ് പറഞ്ഞ അരുളപ്പാടിന്റെ ഭാഷ തന്നെയാണ് സംഭവങ്ങളിൽ പ്രതിഫലിക്കുന്നത്. ഇവിടെവരെ വായിക്കുമ്പോൾ ഒരു സാധാരണ വിജയകഥയിലേക്കാണ് അധ്യായം പോകുന്നതെന്ന് തോന്നും. അപ്പോൾ മേശാ ഭയപ്പെടുത്തുന്ന ഒരു പ്രവൃത്തി ചെയ്യുന്നു. ## മതിലിന്മേൽ നിന്ന രാജാവ് എദോം രാജാവിന്റെ ഭാഗത്തുകൂടി വഴിതുറക്കാനുള്ള ശ്രമം പരാജയപ്പെട്ടപ്പോൾ മേശാ തന്റെ പിന്നാലെ രാജാവാകേണ്ട മൂത്തമകനെ നഗരമതിലിന്മേൽ ഹോമയാഗമായി അർപ്പിക്കുന്നു (2 രാജാക്കന്മാർ 3:27). കഥാകൃത്ത് ദൃശ്യം നീട്ടുന്നില്ല. കുറച്ച് വാക്കുകൾ മാത്രം. അതുകൊണ്ടുതന്നെ അതിന്റെ ഭീകരത കൂടുതൽ മുറിവേൽപ്പിക്കുന്നു. അതിനുശേഷം ഏറ്റവും പ്രയാസമുള്ള വാചകം വരുന്നു: യിസ്രായേലിനെതിരേ വലിയ ക്രോധമോ രോഷമോ ഉണ്ടായി. സഖ്യസൈന്യം പിന്മാറി സ്വന്തം ദേശത്തേക്ക് മടങ്ങുന്നു. ആരുടേ ക്രോധം? ഹീബ്രു വാചകം അത് വ്യക്തമാക്കുന്നില്ല. ചിലർ ഇത് മോവാബ്യരുടെ അതിശക്തമായ രോഷമായി വായിക്കുന്നു. രാജകുമാരന്റെ യാഗം കണ്ട ജനങ്ങൾ ഉഗ്രമായി തിരിച്ചടിച്ചുവെന്നാണ് ആ വ്യാഖ്യാനം. മറ്റുചിലർ യിസ്രായേൽസൈന്യം ആ ദൃശ്യം കണ്ട ഭീതിയിലോ മതപരമായ പേടിയിലോ പിന്മാറിയതായി കരുതുന്നു. ചിലർ ദൈവികന്യായവിധിയായി ഈ ക്രോധത്തെ കാണുന്നു, എന്നാൽ എന്തുകൊണ്ടാണ് അത് വന്നതെന്ന കാര്യത്തിൽ അഭിപ്രായവ്യത്യാസമുണ്ട്. യിസ്രായേൽ തന്നെ ആ യാഗത്തിൽ ഏതെങ്കിലും വിധത്തിൽ പങ്കെടുത്തിരിക്കാമെന്നൊരു ആധുനിക പഠനവും ഉണ്ട്; പക്ഷേ കഥ വ്യക്തമായി പറയുന്നതിനെക്കാൾ കൂടുതൽ അനുമാനങ്ങൾ അതിന് ആവശ്യമാണ്. മേശായുടെ ദേവനായ കെമോശ് യഥാർത്ഥ ശക്തിയോടെ ഇടപെട്ട് യഹോവയെ പരാജയപ്പെടുത്തി എന്ന് പറയുന്ന വായനയും കാണാം. വേദഭാഗം അതു പറയുന്നില്ല. കെമോശ് യഹോവയെ തോൽപ്പിച്ചു എന്നു കഥാകൃത്ത് എവിടെയും പ്രഖ്യാപിക്കുന്നില്ല. അതുകൊണ്ട് ഏറ്റവും സുരക്ഷിതമായ വായന തന്നെ ഏറ്റവും സംതൃപ്തികരമല്ല: മേശായുടെ യാഗത്തിനുശേഷം “വലിയ ക്രോധം” എന്ന് വിശേഷിപ്പിക്കുന്ന എന്തോ ഒന്ന് യിസ്രായേലിനെതിരേ വന്നു; അവർ പിന്മാറി. അതിന്റെ ഉറവിടം കഥ വ്യക്തമാക്കുന്നില്ല. വേദഭാഗം മൗനം പാലിക്കുന്നിടത്ത് ഉറപ്പുള്ള ഭാഷ ഉപയോഗിച്ച് ആ മൗനം നിറയ്ക്കേണ്ടതില്ല. ## മേശാ തന്റെ കഥ കല്ലിൽ എഴുതി ഈ സംഭവപശ്ചാത്തലവുമായി ബന്ധമുള്ള മറ്റൊരു ശബ്ദം പുരാതനകാലത്തുനിന്ന് ഇന്നും നിലനിൽക്കുന്നു. ഇപ്പോൾ ലൂവ്ര് മ്യൂസിയത്തിൽ സൂക്ഷിച്ചിരിക്കുന്ന മേശാ ശിലാശാസനം ക്രി.മു. ഒൻപതാം നൂറ്റാണ്ടിലെ മോവാബ്യ ശാസനമാണ്. മേശാ രാജാവിന്റെ പേരിൽ എഴുതപ്പെട്ട അതിലെ മുപ്പത്തിനാലു വരികൾ യിസ്രായേലിന്റെ അധീനതയിൽ നിന്ന് മോവാബ് പ്രദേശങ്ങൾ തിരിച്ചുപിടിച്ചതിനെ ആഘോഷിക്കുകയും വിജയങ്ങൾ കെമോശിന് അർപ്പിക്കുകയും ചെയ്യുന്നു. അത് 2 രാജാക്കന്മാർ 3-നെ വരിവരിയായി ആവർത്തിക്കുന്ന രേഖയല്ല. നിഷ്പക്ഷമായ ഒരു വാർത്താരേഖയുമല്ല. ഒരു രാജാവ് തന്റെ വിജയവും തന്റെ ദേവന്റെ മഹത്വവും കല്ലിൽ എഴുതിവെച്ച സ്മാരകമാണ്. അതുകൊണ്ടുതന്നെ അത് പ്രധാനമാണ്. 2 രാജാക്കന്മാർ യിസ്രായേലിന് അത്ഭുതകരമായി വെള്ളം ലഭിച്ചതും യുദ്ധത്തിൽ മോവാബിനെ പിന്നോട്ടുതള്ളിയതും ഒടുവിൽ ഭീകരമായ യാഗത്തിനുശേഷം പിന്മാറിയതും ഓർക്കുന്നു. മേശായുടെ ശിലാശാസനം യിസ്രായേലിൽ നിന്നുള്ള മോചനത്തെ കെമോശിന്റെ അനുഗ്രഹമായി ഓർക്കുന്നു. ഒരേ സംഘർഷലോകത്തിൽ നിന്നുള്ള രണ്ടു ശബ്ദങ്ങളാണിവ; എന്നാൽ അവ ഒരേ ഉദ്ദേശത്തോടെ കഥ പറയുന്നില്ല. ഇത് ഒരു കാര്യം ഓർമ്മിപ്പിക്കുന്നു. വേദപുസ്തകചരിത്രം ശൂന്യമായ വേദിയിൽ നടന്നതല്ല. ചുറ്റുമുള്ള ജനതകൾക്കും രാജാക്കന്മാരും ദേവന്മാരും സ്മാരകങ്ങളും സ്വന്തം വിജയകഥകളും ഉണ്ടായിരുന്നു. യിസ്രായേലിന്റെ തിരുവെഴുത്തുകൾ ആ ലോകത്തിനുള്ളിലാണ് സംസാരിക്കുന്നത്. ലൂവ്ര് ഈ ശിലാശാസനത്തെ ക്രി.മു. ഒൻപതാം നൂറ്റാണ്ടിലേക്കാണ് തീയതിയിടുന്നത്; യിസ്രായേലിൽ നിന്ന് മോവാബ്യ പ്രദേശങ്ങൾ മേശാ തിരിച്ചുപിടിച്ചതായി അതിലെ എഴുത്ത് വിവരിക്കുന്നുവെന്നും രേഖപ്പെടുത്തുന്നു. അതിനാൽ 2 രാജാക്കന്മാർ പറയുന്ന കലാപത്തിന് ചരിത്രപരമായ ആഴം ലഭിക്കുന്നു. എന്നാൽ ശിലാശാസനത്തിലെ ഓരോ യുദ്ധവും വേദപുസ്തകത്തിലെ ഓരോ സംഭവവുമായി കൃത്യമായി ഒത്തുചേർക്കാൻ കഴിയുമെന്ന് കരുതേണ്ടതില്ല. ## വൃത്തിയായി അവസാനിക്കാത്ത ഒരു അധ്യായം 2 രാജാക്കന്മാർ 3 കുറച്ച് വാക്യങ്ങൾ മുമ്പ് അവസാനിച്ചിരുന്നെങ്കിൽ ഇത് എളുപ്പമായൊരു വിജയസാക്ഷ്യമായി മാറുമായിരുന്നുവല്ലോ: വെള്ളമില്ല; ദൈവം വെള്ളം തരുന്നു; ശത്രു തോൽക്കുന്നു. പക്ഷേ 27-ാം വാക്യം അവിടെ തന്നെയുണ്ട്. അത്ഭുതം യാഥാർത്ഥ്യമാണ്. പ്രവാചകവചനം യാഥാർത്ഥ്യമാണ്. യുദ്ധവിജയവും യാഥാർത്ഥ്യമാണ്. അവസാനത്തെ പിന്മാറ്റവും അതുപോലെ യാഥാർത്ഥ്യമാണ്. അതിനാൽ ഈ അധ്യായത്തെ സമൃദ്ധിയുടെ മുദ്രാവാക്യമായോ ആരാധനയുടെ സാങ്കേതികരീതിയായോ ചുരുക്കാനാവില്ല. ദൈവം വെള്ളം നൽകിയതുകൊണ്ട് യെഹോരാം പെട്ടെന്ന് വിശ്വസ്തരാജാവായി മാറുന്നില്ല. എലീശായുടെ സംഗീതം ദൈവികവെളിപ്പാട് ഉത്പാദിപ്പിക്കുന്ന ഉപകരണമാകുന്നില്ല. യുദ്ധത്തിലെ വിജയം പുരാതനയുദ്ധത്തിന്റെ ക്രൂരത ഇല്ലാതാക്കുന്നില്ല. രാജകുമാരന്റെ യാഗം വായനക്കാരനെ ആശ്വസിപ്പിക്കുന്ന ലളിതവ്യാഖ്യാനത്തോടെ അവസാനിക്കുന്നുമില്ല. പ്രയാസമുള്ള വേദഭാഗം പ്രയാസമുള്ളതായിത്തന്നെ നിൽക്കാൻ അനുവദിക്കുന്നതും വേദവായനയിലെ ഒരു ശീലമാണ്. അധ്യായം ഉറപ്പായി പറയുന്നതു നമുക്ക് ഉറപ്പോടെ പറയാം. മേശാ കലഹിച്ചു. സഖ്യസൈന്യത്തിന് വെള്ളം തീർന്നു. എലീശാ വാദ്യക്കാരനെ വിളിച്ചു. യഹോവയുടെ കൈ അവന്റെമേൽ വന്നു. പ്രതീക്ഷിച്ച മഴയില്ലാതെ വെള്ളം വന്നു. മോവാബ് പിന്നോട്ടുതള്ളപ്പെട്ടു. മേശാ തന്റെ അവകാശിയെ യാഗം ചെയ്തു. യിസ്രായേലിനെതിരേ വലിയ ക്രോധം ഉണ്ടായി. അവർ പിന്മാറി. അതിനപ്പുറം ചില ചോദ്യങ്ങൾ ചോദ്യങ്ങളായിത്തന്നെ അവശേഷിക്കുന്നു. അതുകൊണ്ട് വാദ്യത്തിന്റെ സ്വരമല്ല ഈ അധ്യായത്തിന്റെ രഹസ്യം. സ്വന്തം പദ്ധതികളുമായി നീങ്ങുന്ന രാജാക്കന്മാരുടെ കഥയിൽ, ദൈവത്തിന്റെ വചനം അവരുടെ നിയന്ത്രണത്തിലുള്ള മറ്റൊരു വിഭവമല്ലെന്ന് ഓർമ്മിപ്പിക്കുന്ന ചെറിയൊരു ഇടവേളയാണ് അത്. യഹോവയുടെ കൈ വരുമ്പോഴാണ് എലീശാ സംസാരിക്കുന്നത്. അവസാനവാക്യവും മറ്റൊരു തരത്തിലുള്ള വിനയം പഠിപ്പിക്കുന്നു. അസ്വസ്ഥരാകാൻ മതിയാവുന്നത്ര കഥാകൃത്ത് പറയുന്നു; എല്ലാം വിശദീകരിച്ചുകളയാൻ മതിയാവുന്നത്ര പറയുന്നില്ല. മേഘം കാണാതെ ഒരു വരണ്ട താഴ്വര നിറയ്ക്കാൻ ദൈവത്തിന് കഴിയും. അതേ സമയം, ഒരു ദുഷ്കരവാക്യം പൂർണ്ണമായി തുറന്നുകാണിക്കാതെ വിട്ടാലും തിരുവെഴുത്ത് വിശ്വസ്തമായിത്തന്നെ നിലനിൽക്കും. 2 രാജാക്കന്മാർ 3:27-ൽ “വലിയ ക്രോധം” ആരുടേതാണെന്ന് ഹീബ്രു വാചകം വ്യക്തമായി പറയുന്നില്ല; അതിനാൽ ഉറവിടത്തെക്കുറിച്ചുള്ള വ്യത്യസ്ത വ്യാഖ്യാനങ്ങളിൽ ഒന്നിനെയും ലേഖനം ഉറപ്പായ വസ്തുതയായി അവതരിപ്പിക്കുന്നില്ല. മേശാ ശിലാശാസനം ഒരു മോവാബ്യ രാജകീയ സ്മാരകമാണ്; അതിനെ നിഷ്പക്ഷ ചരിത്രറിപ്പോർട്ടായി കാണേണ്ടതില്ല. സംഗീതം എലീശായുടെ മനസ്സിനെ ശാന്തമാക്കിയോ പ്രവാചകശ്രദ്ധയ്ക്ക് സഹായിച്ചോ എന്നതും വ്യാഖ്യാനമാണ്; വാദ്യക്കാരൻ വായിക്കുമ്പോൾ യഹോവയുടെ കൈ അവന്റെമേൽ വന്നു എന്നതാണ് വേദഭാഗം നേരിട്ട് പറയുന്നത്. വിശുദ്ധ വേദപുസ്തകം, 2 രാജാക്കന്മാർ 3; 1 ശമൂവേൽ 10; 1 ദിനവൃത്താന്തം 25; Mordechai Cogan and Hayim Tadmor, II Kings, Anchor Bible 11 (Doubleday, 1988); T. R. Hobbs, 2 Kings, Word Biblical Commentary 13 (Word Books, 1985); Marvin A. Sweeney, I & II Kings, Old Testament Library (Westminster John Knox, 2007); Drew Holland, “An Alternative Approach to the Dilemma of 2 Kgs 3:27,” Journal of Inductive Biblical Studies 7.2 (2020); Musée du Louvre, “Stèle de Mesha,” Department of Near Eastern Antiquities.